در این نوشته تلاش شده بیشتر به بررسی دیدگاه های مفهومی و ساختار موسیقائی آلبوم "زیر و بم زیرزمین" در گفتمانی کلی توجه شود و کمتر به جزئیات تک تک رپآهنگ ها و همچنین اطلاعات تکنیکی در مورد آلبوم پرداخته شده است. دوستانی که مایلند اطلاعات صحیح با جزئیات کامل در مورد این مجموعه را دریافت و حتی به قطعات این آلبوم گوش یا خریداری کنند لطفاً به این پیوند مراجعه نمایند

http://blog.mahdyar.com/post/10802945903/zbz-out

آلبوم "زیر و بم زیرزمین" نقطه عطفی در جنبش هیپ هاپ ایران از نقطه نظر بیان دیدگاه های فرهنگی خاص و گرایشات موسیقائی دگرآوا (آلترناتیو) و نوپرداز می باشد. گونه ای از بیان فرهنگی-موسیقائی که تماماً تمرکز بر نوآوری در ساختار مفهومی و طراحی آوای قطعات دارد و از اینرو هویتی موسیقائی ویژه و بیانی منحصربفرد برای مخاطب –خاص- خلق می کند. موسیقی (هیپ هاپ) که در تقابل با موسیقی (هیپ هاپ) مردم پسند ایران قرار می گیرد و بطور بنیادین "خاص پسند" می شود

بخشی از متن رپآهنگ "صبح مثنوی":

… باید خرج کنی‌ عمرتو تو یه راه نو. تو…؛

؛…می‌خوای عین همه بشی‌ مهندس و دکتر؟؛

بشو، اگه، خودت دوست داری

می‌گن با والدینت باید دوست باشی‌

ولی‌ نذا کسی‌ مجبورت بکنه

سرکوبش بکنه…؛

؛...پرنده‌ی خیالتو

بذا راحت کنم خیالتو

چرا؟! کاری رو می‌کنی‌ که تش معلومه؟؛.

کمی‌ کار جدید، بابا کشف هم خوبه!؛

یه لشکر توی هر آدم آدم هس

آره هرچقدر بخوای بازم آدم هس…؛

؛… درون خودت

جوونی‌ خودت

پس تنهایی‌ می‌رسی‌ به مقصود خودت

من منظورم اینه که

تف به دنیا و مال و ثروت

جهانی‌ شدن رویامه، می‌رسم بش پس

در دورانی که مفهوم نوآوری و امروزی بودن از نگاه رپ خوانان و تهیه کنندگان جوان هیپ هاپ ایران –فقط- تکرار کلیشه های دستمالی شدۀ موسیقی پاپ "عام پسند" ایرانی و یا در بهترین شکل خود؛ برداشت و اقتباس سبک های دست دوم موسیقی های مردم پسند غربی بیش نیست (با کمی اِسانس موسیقی ایرانی بر ضربآهنگ های هیپ هاپ)، آلبوم "زیر و بم زیرزمین" حقیقتاً تحولی دگرآوا در برداشت های مفهومی و ساختار موسیقائی در جریان موسیقی هیپ هاپ "به هرز" کشیده شدۀ ایران است

آلبومی که در روایت و رپ خوانی –موضوع- از آنجا که از لحن و گویشی محاوره ای و کوچه-خیابانی بهره می گیرد، بی پروا و گستاخ است. آلبومی که آبشخور موضوعاتش گذار زندگی قشر جوان به حاشیه کشیده شده در خیابان های ترافیک زده و آلوده به دود و گرد کوکائین و شرایط زیست غیر انسانی تهران است. جوانانی که دغدغه شان درگیری ها و نابسامانی های زندگی درونشهری آغشته به فساد اجتماعی در بسته بندی پُر زرق و برق اخلاقیات، عدالت اجتماعی با عطر گل گلابِ مذهب و سنت است. آلبوم "زیر و بم زیرزمین" مجموعه ای از رپآهنگ های واقعگرایانه اجتماعی است که با بیانی روایت گونه از آنچه هست و می گذرد به کالبدشکافی منتقدانۀ جامعه خود می پردازد

معترض، دگرخواه و امروزی

رپآهنگ های قاف از معدود موسیقی های هیپ هاپ ایرانی می باشند که نیازی به اَدا و اُصول های تقلیدی و ظاهری هیپ هاپ نما ندارند. چرا که بنظر می آید وی هدفمندی بازاری –حداقل- در کوتاه مدت ندارد و بی دلیل به زرق و برق ها و آرایه های مردم پسند برای جلب مخاطب عام نمی پردازد. او در پی بیان واقعی زمانه اش و ارتباط با مخاطب خاص است. در نتیجه بیشتر به حاشیه کشیده می شود و ویژگی های موسیقی زیرزمینی را بخود می گیرد. رپآهنگ های او اعلام جنگی به جریان های پاپ و بی خطری هستند که موسیقی پویای هیپ هاپ ایران را عقیم کرده اند و از هر خلاقیتی تهی

رپآهنگ های قاف از مرزهای شهرک غرب و میدان ونک، و حتی از خیابان انقلاب تا میدان آزادی نیز پا فراتر می گذارد و به حومه های دوردست می رود تا جائی که هستی و فلسفه وجودی خود را در جغرافیای اِشغال شده و در هرج و مرج خاورمیانه جنگ زده و نفت خیز امروز نقد می کند

"چاک دی" یکی از رپ خوانان گروه هیپ هاپ "پابلیک اِنِمی" در سال 1988 در مصاحبه ای گفت؛ " ... موسیقی رپ -سی اِن اِن- سیاهان آمریکائی در محلات حومه نشین فقیر (گِتو) است..." گفته ای که درواقع انزوای اجتماعی و فرهنگی بخش بزرگی از جامعه سیاهپوستان آمریکا را که در تبعیض و آپارتاید نژادی زندگی می کردند، بیان می کرد و موسیقی رپ از آنجا که زندگی و شرایط زندگی آنان را در شکلی واقعی و سریح تصویر می کرد رسانه ای شد برای روایت آنچه در حاشیه ها و حومه های فقیرنشین شهرهای بزرگ آمریکا می گذشت

آنچه آلبوم "زیر و بم زیرزمین" تداعی می کند پایبندی قاف به همین اصل پایه ای در فرهنگ هیپ هاپ است. یعنی روایت های گزارشگونۀ ملموس از آنچه در زیر پوست پنهان جامعه (زیر و بم زیرزمین) می گذرد. گزارش هائی از روزمرگی جوانانی که مورد تبعیض در شیوۀ زندگی قرار گرفته و در آنسوی دیوارهای آپارتاید سنتگرایانِ مذهب فروش در اسارت اند

اگر موسیقی رپ آمریکائی "سی اِن اِن" سیاهان آمریکائی بود، آنچه موسیقی رپ قاف ارائه می دهد "صدا و سیمای (زیرزمین های) ایران" است که از فرستنده های منطقۀ "شهرک غرب" از طریق ماهواره های جنبش هیپ هاپ ایران به جهان پیرامونی فرستاده می شود

رپ نوشته های قاف انفجاری از جملات پُرمحتوا و شلیک مسلسل وار واژه های معنی دار است بی آنکه مفاهیم در سیلآبی انتزاعی موضوعیت خود را از دست بدهند و گنگ و بی محتوا شوند. رپ نوشته های وی بسیار هوشمندانه و آگاهانه با تکنیک روایت های چندگانۀ موازی و گاه متقاطع تصاویر سه بُعدی را از زندگی و هستی او خلق کرده اند. آرایش جملات و ساختار چند بعدی رپ نوشته های وی موجب جذابیت و پیچیدگی در جریان ریتمیک رپ خوانی یا همان –فلو- وی شده است. کلاژی از آرایه های روایت گونۀ برّنده و تکه تکه که قالبی بی نهایت هیجانی و متنوع ایجاد کرده اند. رویکردی که بی شک تحولی اساسی در رپ نویسی و رپ خوانی هیپ هاپ ایران بوجود آورده است

مهدیار آقاجانی آواپرداز موسیقی معاصر ایرانی

مهدیار آقاجانی آواپرداز موسیقی معاصر ایرانی

تمام آنچه در بالا نوشته شد نقدپردازی مفهومی بود از آنچه رپآهنگ های قاف در آلبوم "زیر و بم زیرزمین" به شنونده ارائه می دهد و القاء می کند. اما تمام این رویکردهای بیانگرا در تکنیک رپ نگاری و رپ خوانی بدون ضربآهنگ های منحصربفرد مهدیار آقاجانی، مطمئناً بخش بزرگی از ارزش موسیقائی خود را از دست می داد. این آلبوم یک مجموعه کاملاً دو قطبی، موسیقائی- کلام محور است و از این دیدگاه شاید بتوان آنرا از آثار برتر موسیقی هیپ هاپ ایران تا به امروز دانست

آنچه مهدیار آقاجانی به عنوان ضربآهنگ ساز و آواپرداز (ساند پرفورمر) در این آلبوم خلق کرده بنوعی طراحی های آوائی تجریدی و تلفیقی با رویکردی کاملاً تجربی و فنآوری الکترونیکی می باشد که انعکاس ضربآگین ذهنیت موسیقیدانی مدرن و پویا را به نمایش می گذارد. موسیقیدانی که نه تنها خویش را، بلکه زمانه و ریشه های هویت ساز بومی خویش را می شناسد و در فرداها هستی خلاق خود را جستجو می کند. از اینرو پیشگام است و موسیقی اش آوائی پست مدرن دارد

ضربآهنگ های آلبوم "زیر و بم زیرزمین" ترکیبی از آواها و ضرب های کوبندۀ هجیم و در هم تافتۀ الکترونیکی و در برخی قطعات تکنیک نمونه چینی می باشد. کلاژی از قطعات حاضر و آماده که در خطوط صوتی موازی چیده و بر ضرب های شکسته و نوسانی سوار شده، تغییر فرم یافته و در امتداد چرخش ها و کوبش ضرب ها در هم ذوب شده و آلیاژی از نغمه ها، ریتم ها و آواهای آشنا اما آهنگی متفاوت و نوینی را ارائه می دهند. قطعات آهنگینی که تمام تجربیات و آگاهی موسیقائی مهدیار آقاجانی را بگونه ای انتزاعی تلفیق و باری دیگر از نو خلق می کند. برای نمونه در تکنیک نمونه چینی (سمپلینگ) می توان از برداشت هائی از آهنگ «مثنوی» از حسین علیزاده و دیالوگی با صدای عزت‌الله انتظامی از فیلم "حکم" در رپآهنگ "صبح مثنوی" اشاره کرد و یا نمونه چینی از آهنگ «سهم من» از مرجان در رپآهنگ "مرجان" که تنها دو نمونه از این تکنیک در این مجموعه هستند

در این آلبوم چندین رپ خوان مهمان مانند "فدائی"، "هفت خط"، "رویل" و "لوکی" (لندن-انگلیس) نیز بزبان های فارسی و انگلیسی رپ خوانی کرده اند. "اِشراق" خواننده پاپ-آر اند بی‌ و "بیداد" آوازه خوان سنتیِ سنت گریز (!) با همخوانی در کُروس ها حال و هوائی نستالژیک و حسی غمگنانۀ ایرانی و گاه مالیخولیائی را در رپآهنگ های "هدف" و "فضای سرد" خلق کرده اند

در کل همآیش تکنیک نمونه چینی و همخوانی ها و رپ خوانی های متنوع در درون فضای موسیقائی ضربآهنگ های این مجموعه در پوششی از ترکیب های متغیر ریتمیک و ویرایش های آوائی الکترونیکی با فنآوری دیجیتالی نشانۀ چیره دستی و دانش آهنگسازیست که این قطعات پیچیده را طراحی و خلق کرده است. ضربآهنگ های آلبوم "زیر و بم زیر زمین" عمدتاً ساختار موسیقائی ملودراماتیک شرقی دارند و بدون آنکه فقط قالبی کلیشه ای و اقتباسی از موسیقی ایرانی باشند هویتی ایرانی مدرن با فضاسازی های تلفیقی و ضرباهنگ های کوبنده دارند

موسیقی آلبوم "زیر و بم زیرزمین" چالشی است میان سنت و نوگرائی، نقطه ای که آگاهی اجتماعی-فرهنگی و خلاقیت به تعادلی هنری می رسند. جایگاهی که آواهای بومی آشنا دیگر تذریق نغمه ها و ریتم های تکراری و باسمه ای در آهنگ ها نیستند. بلکه تنها هویت ساز آواهای تازه و نوینی هستند که روحیات و هستی موسیقیدانی امروزی را در هیاهوی زندگی مصرفی و ماشینی در کشوری (ایران) که کماکان درگیر حاکمان سنت پرست، مذهب پوش و سیاستمداران هسته ایست بیان می کند. انسانی حقیقتاً مدرن در جامعه ای بواقع سنتی

آلبوم "زیر و بم زیرزمین" با یک چنین دینامیک موسیقائی استاندارد جدیدی در جنبش هیپ هاپ ایران بوجود آورده است. اِستانداردی که نه تنها هیپ هاپ ایران را از جریانات تقلیدی و هیپ پاپ جدا می کند، بلکه سبک نوینی را هم در جنبش جهانی هیپ هاپ بویژه هیپ هاپ خاورمیانه ارائه می دهد. جریانی که توان آنرا دارد تا آوائی خاص و حرکتی بواقع زیرزمینی در آشفته بازار موسیقی های مردم پسند غیرمجاز ایران ایجاد کند

درواقع آنچه قاف با این تکنیک رپ خوانی خاص روایت می کند و آنچه مهدیار آقاجانی در موسیقی این آلبوم خلق کرده را می توان پیشگفتاری بر مانیفست جنبش -بتازگی متولد شدۀ- موسیقی هیپ هاپ زیرزمینی ایران دانست

متن رپآهنگ "شب خزان":

خیابون و برگ، زرد و خاکستری

زیر و بم شهر، هی‌ مردم زیرزمین

شــــــــــد خزان

بشنوید ولی‌ بِش نگید، که شهر داغونه

هر کی‌ مایه‌ش بیشتره شهردار اونه

شــــــــــد خزان

حیف، حیف، نرفت تو گوش کسی‌

چیک، چیک، قطرات کثیف بارون

آروم بارون چرک‌ها رو می‌شوره با خون آروم

چرا غرق تو لجنم؟ بِم نگفتی

گفتم اینجا پره چاهه بپا نیفتی

همه کمک می‌کنن ولی‌ نه مفتی

هر چی‌ درده دیدیم ولی‌ نمردیم

دادا داری دو تا چشم، ببین چرک شده قرص ماه

زمستان هشتاد و شش، عین نقطه قاف

پایان هر چیزی

آغاز درگیریست

قاف، داش، تو هیچی‌ نیستی‌

آره ولی‌ دارم میام بالا ریز ریز

ببین! پایان هر چیزی

آغاز درگیریست

قاف، داش، تو هیچی‌ نیستی‌

آره ولی‌ دارم میام بالا ریز ریز

 

 

چند نقدپردازی دیگر از آلبوم هائی دیگر

ساتراپ؛ تنهائی او در یک آلبوم رپ فارسی!

هیپ هاپ ایران زنده است؛ بررسی آلبوم "سکوت" بهرام

نقدی بر اولین آلبوم گروه عجم؛ پرانرژی، ضربآگین و کوبنده

مروری بر شعرآهنگ ها و موسیقی دگرآوای "هادی پاکزاد" در ده سالی که گذشت

آلبوم "بُرد و باخت"؛ اولین تجربۀ گروه "ایندو"